دومین شماره ی دوره جدید ماهنامه ی بام سبز منتشر ­شد.

در این شماره می خوانید :

با وجود جهاني شدنِ دنياي امروز و حجم عظيم تبادل و انتقال اطلاعات در ابعاد زماني و مكاني، رسانه‌هاي مكتوب و به طور مشخص مطبوعات، رسالت خاصي دارند تا جایی که می توان گفت میزان استقلال مطبوعات در یک کشور، دایره آزادی سیاسی آن کشور را مشخص می کند. هر جامعه ای که به مطبوعات بهای بیشتری بدهد، آن را به رسمیت بشناسد و آزادی های این رسانه ها را تامین و تضمین کند، گام های بلند تری به سوی توسعه ملی برداشته و زودتر به هدف می رسد. در حالی که ممالک پیشرفته و توسعه یافته همواره جایگاه مهمی به مطبوعات داده اند، در کشورهای جهان سوم از این قدر و منزلت خبری نیست. در بسیاری از این جوامع مهمترین نقش مطبوعات تبلیغ، تحسین و تشویق حکومت و اقدامات دولت است. در این کشورها مطبوعات در حیطه دستورات دولتی و در دایره خواسته های حکومتی فعالیت می کنند و از استقلال چندانی برخوردار نیستند. یا به عبارت بهتر، وضع استقلال آنها مشخص و روشن نیست.

روشن است که مطبوعات در صورت آزادی، دست به انتقاد خواهند زد، زیرا انتقاد یکی از ویژگی های ماهیتی این رسانه است و روزنامه نگار بیش از آنکه یک نویسنده باشد، منتقدی است اجتماعی که دردها، مشکلات و نارسایی های جامعه را می بیند و آنها را همچون واقعیاتی برهنه و بی هیچ پرده پوشی به رخ مسئولان جامعه می کشاند. این نهایت کوته فکری و تنگ نظری است که عده ای مطبوعات را محملی برای خودنمایی و ارضای غرایز جاه طلبی و مقام خواهی و شهرت جویی دانسته و نقش این رسانه مهم و کلیدی را در بیداری ملتها و پویایی آنها نادیده بگیرند. این نقش به درستی ایفا نمی شود مگر در سایه آزادی مطبوعات، آزادی و امنیتی که زیر لوای آن روزنامه نگاران بتوانند به اصول شرافت حرفه ای خود عمل کرده و مسئولیت های اجتماعی ای که بر دوش دارند به خوبی انجام دهند.

با توجه به رویدادهای چند سال اخیر احساس می شود که در جامعه ما، مطبوعات دچار نوعي خودسانسوري و عزلت‌گزيني شده اند و علت آن هم در برخوردهايي است كه با جامعه مطبوعاتي می شود که از مهمترین آنها باید به فضای بيروني حاکم به رسانه ها و نگاه نامناسب مديران به مطبوعات اشاره کرد.

پرسشگري يكي از وظايف ساختاري و حرفه ای مطبوعات مستقل است و لازمه ورود به اين حوزه اين است كه از سوي نهادهاي دولتي امنيت شغلي به صاحبان داده شود و زماني اين امر تحقق پيدا مي‌كند كه نهادهاي دولتي نيز نقد را پذيرفته و با منتقد چه مطبوعات، چه مردم برخورد معقولانه داشته باشند. اما در این بین همواره اين سئوال مطرح مي‌شود كه جامعه مطبوعاتي با وجود افت و خيزهايي كه در جريان رويدادهاي چند سال اخير به آن دچار بوده و با توجه به اينكه از جمله كاركردهاي آن بيان واقعيت‌ها و نقد و نقادي است، چگونه مي‌تواند در روند هرچه بيشتر پاسخگو كردن مسئولين ايفاي نقش كند؟

مدیران و مسئولان محلی به طور معمول خيلي علاقه ندارند در مسير پرسش قرار گيرند . اين نوع رفتار به اين دليل است که برخي مديران از پرسش ها هراس دارند اما اگر به واقعيت ها نگاه عميق تر و کارشناسي تري صورت گيرد، آن پرسش سرآغاز يک حقيقت خواهد بود.

بسياري از مسئولان، به مطبوعات نگاهي تحكم آميز و انتظاراتي غيرواقعي و غيرحرفه‌اي دارند، اگر مسئولان تحمل انتقاد را نداشته باشند، بسيار سريع مواضع هجومي گرفته و نشريه را تهديد و تحريم مي‌كنند.

متاسفانه صبر و آستانه تحمل به قدري پايين آمده که به محض يک انتقاد از سوي رسانه ها، به جاي آنکه دستگاه اجرايي مساله را به روابط عمومي انتقال دهد، به اداره حقوقي و شکايت مي انجامد. آنها در بسياري از مواقع با كم انصافي پوشش‌هاي خبري نشريات را ناديده گرفته و با نخستين انتقاد و اعتراض كل نشريه را زير سئوال مي‌برند.

اگر مديران ديد خود را تغيير دهند و در مقابل رسانه ها در هر حالتي پاسخگو باشند رسانه ها موفق خواهند بود و اين توانايي را دارند که در صورت توجه مديران کارهاي علمي را همراه با نقادي هاي سازنده ارايه دهند. نباید از یاد برد که مطبوعات محلي نقش ويژه‌اي در پوشش دادن اخبار محلي و توسعه و انعكاس نيازها، كمبودها و خواسته‌هاي مردم واقع در حوزه جغرافيايي خاصي دارند.

باید با رفع چنين مشكلاتي مطبوعات محلي را به رسالت اصلي خويش بازگردانيم.  دراين راه مطبوعات نيازمند حمايت حقوقي و مادي از سوي مسوولان هستند و اگر اين مهم تحقق نيابد، مطبوعات به سبب تامين نشدن نيازها و ديگر علت ها به خودسانسوري و بي ميلي براي رفع مشکلات جامعه قدم برمي دارند.

خودسانسوري نشريات آنها را از انتقاد سازنده دور مي‌كند و به سبب اينكه مسائل مالي دغدغه اصلي نشريات است، در بسياري از مواقع به همسويي اجباري نشريه و كوتاه آمدن آن منجر مي‌شود و اینجاست که نشریه ها زیر بار مسائل مالی، خرده خرده استقلال خود را می فروشند و لبه تیغ انتقادشان را کند و کندتر می کنند.

امروزه مدیران مسئول و روزنامه نگاران همواره با این دغدغه ذهنی روبرو هستند که بعد از انتشار هر مطلبی در نشریه باید پاسخگوی کدام سازمان، نهاد، اداره و یا حتی کدام دسته و گروه باشند؟ چرا که سراسر قانون مطبوعات به گونه اي است كه هر كس به هر دليلي مي تواند مدیران نشریات را به دادگاه بكشاند. نقد و بررسي مطبوعات آزاد است. البته نبايد به كسي هم توهين شود اما اين دليل نمي شود كه هر حرف و نكته اي كه نوشته شد در دادگاه مطرح شود و مدير مسئول مجبور باشد براي دادگاه سند ارائه كند. و همین امر زمینه ساز بروز تدریجی ولی بسیار عمیق خودسانسوری به عنوان یکی از بزرگترین مشکلاتی که گریبانگیر رسانه های امروز ماست، شده است .و این در حالی است که روزنامه نگار بايد بدون دغدغه به فعاليت حرفه اي خود بپردازد و اگر بنا باشد همواره از نوشتن برخي نقطه نظرها دلهره و نگراني به خود راه دهد طبعا نمي تواند مطالب و نقد تاثيرگذاري ارائه كند.

با وجود اين خط قرمزها مطبوعات و روزنامه‌نگاران از پرسشگري پرهيز مي‌كنند زيرا نگران عواقب اين رفتار خود هستند، آنچه را هم كه امروز شاهد طرح پاره‌اي از مسائل كلي به عنوان پرسشگري در مطبوعات هستيم بيشتر يك مجموعه مطالب فرماليستي است که در قالب خودسانسوری ارائه می شود.

خودسانسوری عبارت است از خود داری کردن یک رسانه از انتشار اخبار و یا سایر موارد بدون اعمال شدن مستقیم فشار بیرونی برای سانسور. خود سانسوری در واقع یک نوع عمل پیش گیرانه‌است. رسانه‌ها در شرایطی ویژه (بیشتر برای بقا) دست به خود سانسوری می‌زنند . معمولاً خود سانسوری در مواقعی پیش می آید که مطرح کردن موضوع به دلیل فشار سیاسی دولت و یا برخی گروه ها و یا مثلاً حساسیت های مذهبی، قومی و ... تبعاتی سنگین برای بیان کننده موضوع یا تولید کننده محتوا در بر داشته باشد.

با تمام این تفاسیر در مقام یک مدیرمسئول همواره باید پاسخگوی این پرسش که از سوی  همکاران روزنامه نگارم مطرح می شود نیز باشم که چرا خودسانسوری می کنیم و اگر قرار باشد نتوانیم حرف مان را بزنیم پس برای چه هدفی نشریه منتشر می کنیم ؟

پرسشی که حتی در پاسخ دادن به آن هم شاید مجبور باشم که خودسانسوری کنم!

* این یادداشت در آخرین لحظه جایگزین سرمقاله ای شد که بنا به دلایلی مجبور به حذف آن شدیم!

مثلِ همه هیچکس­هایی که نمی­تواند کسی مثل ما کاری کند کارستان این یکی را هم هیچکس در دنیا نمی­تواند مثل ما به سرانجام برساند و آن تبدیل یک شهر ریشه­دار به یک ویرانکدة بی­سروپا و زشت است. برای این کار طبق نسخة مجرب زیر عمل کنید:

1ـ میدان قدیمی و ارزشمندی را که به سادگی با اندکی شعور و تلاش و برنامه­ریزی می­تواند سرمایة عظیمی از یونیدو دریافت کند و احیاء شود، با سرعت فراوان به طرف نابودی سوق دهید.

2ـ هیچ نظارتی روی سیمای شهر، کالبد شهر و پوستة شهر نداشته باشید. اجازه دهید مثل ردِّپای قوم تاتار، چهرة شهر پر لک و پیس شود، سلیقه­های عقب مانده که بویی از مدنیت و فرهنگ نبرده­اند، بناهای زشت و مهوع برپا دارند و حتی کسی از آن­ها نپرسد خرت به چند و چندصد میلیون تومان خرج کنند و سود ببرند اما برای ظاهر موزون ساختمانشان با هویت معماری شهر اجازه داشته باشند یک شاهی هزینه نکنند.

3ـ کاری کنید که شهر شما که هویت، بو و طعم ویژة خود را داشته و عطر چای و گل­های بومی رازقی، اقاقی و گل محمدیِ باغ ملی­اش در فصول مختلف هر رهگذری را مست می­کرد، در همه محلات قدیمی­اش بوی لجن داده و از بوی طاق مستراح پُر شود!

4ـ کاری کنید که شهر پُر از کامپوزیت پانل شود و انواع پرده­های بی­معنی و بی­ربط و پانل­های تجاری که با دوزار چشم مسئولان شهر را بسته، شهر را به بازار مکاره مبدل سازد. به ویژه نماهای سرامیکی که برای توالت­ها به کار می­رود در پوستة شهر سر برآورد.

5ـ شما می­توانید مثل خانة کولی­ها که تنبال و قاب دستمال دو طرف آویزان است، هرجا چیزی آویزان کنید و برای زشتیِ بیشتر، مجسمه­های مسخرة پرنده­ها را با ابعاد بزرگ هر طرف بگذارید. از جنس همان مجسمه­های گچی که نوع کوچکش­ترش را در «آستانه­بازار» به فروش می­رسانند.

6ـ این­ها کافی نیست. فضای هر سایت گردشگری قابل توجه را که زمان­های گذشته با سلیقه ساخته شده، نشیر دور استخر را تخریب کنید. با پلاستیک و ایجاد جمعه­بازار روستایی در شهری که صدها سال سابقه دارد و بازار دائم آن هویت شهری داشته است.

7ـ طبیعت شهری را تخریب کنید. زیباترین منظرهای ورودی و دلگشاترین فضاهایش را به تاراج ببرید نظیر ورودی از شرق به لاهیجان و آن فضای باز و خیابان قدیمیِ جادة شیخانور که حالا صحنة ساختمان­سازی و سوداگری شده و تا زیر شیطانکوه که زمانی شاه­نشین کوه بوده امتداد یافته.

8ـ از زباله غافل نباشید. در تبدیل فضای شهری به فضای عقب­مانده و زشت، خیابان­های کثیف، زباله­های پخش و پلا نقش وافری دارد تا شهر قشنگتان را مورد انزجار مسافران کند.

9ـ حتی بیست سال به بیست سال به مغازه­دارانی که مغازه­هایشان 300 ـ 400 میلیون تومان می­ارزد پیشنهاد نکنید که با فرمی معین و هماهنگ با هویت معماری ریشه­دار شهر، نمای مغازه­ها و درهایش را نوسازی کنند.

10ـ تا می­توانید بام سبز بسازید و بام سبز را تبدیل کنید به فضاهای «چهارشنبه بازار» با دکه­هایی که از پلاستیک و گونی و چوب و چلک ساخته شده و حال گردشگران را بد می­کند.

البته جز این ده پیشنهاد، پیشنهادهای فراوانی وجود دارد که مدیریتی که در دنیا هیچ مدیریتی مثل آن نیست قادر است با خیال جمع و بدون کوچکترین دغدغه از پرسش و ضرورت پاسخ به مردم، آن اعمال را انجام دهد و شهر را به شهری وِل شده که نه تنها توسعه نمی­یابد بلکه زشت و زشت­تر می­شود بدل کند.

این انتقام چه کسانی از شهریت لاهیجان است؟ انتقام بی­فرهنگی، جهالت، ناتوانی، فقدان مدیریت و درک و دانش و ریشه شهری از شهری که همیشه بن­مایه­های غنی خود را دارا بوده است؟

این نوشته یک فریاد است نه یک بحث علمی دربارة نابودی درک فضای شهری لاهیجان در تصمیمات مدیریت و تخریب شهر/خاطره و نابودی زبان طراحی شهری لاهیجان و تجربة به قهقهرا کشیده شدة فرم و توسعة شهری و آسیب­های جدی به سیمای شهر، پوستة شهر، کالبد شهر و ویرانیِ طبیعت شهر و بافت­های ارزشمند و گسستِ زمان از فرهنگ. و اینها سرِ جای خود و من صحبتشان را قبلاً کرده­ام. حالا حرف­های ساده­ای دارم: وقتی پای حرف مسئولان می­نشینی، وضع مضحک و هجو و آبسورد و جفنگ آن است که می­بینی حضرات که وظیفه­شان کار و بهبود و عمل و تغییر و تحول و حفظ هویت و توسعة درست شهر است، خود بیش از شهروندان مغرض­اند! و حرف دارند! معلوم نیست چه کسی مسئول اینهمه زشتی در کالبد شهر است. بام سبز را چه کسی به جمعه بازار روستاها بدل کرده، چه کسی نمادهای بی­هویت به تصویب رسانده و لاهیجان را دارد به رودبنه و «آستانه بازار» تبدیل کرده و اجازه داده شهرهای پیرامونی لاهیجان به سرعت آن­را جا بگذارند. چه کسانی، در حالی که جلسه­های پایان­ناپذیر و لایبرنت­های کافکاوار بروکراسی شهری و لفاظی و حرف و پیشنهاد و قول و قرار و هزار نمونة پایان ناپذیر بی­عملی و گفتار جدا از کردار ادامه دارد. در همان حال شهر لاهیجان را چون یک قربانی، به حراج گذاشته­اند. شهر وِل شده، هرکس زخم خود را بر چهرة آن می­زند، هرکس جزیی از پیکرة آن را به تاراج می­برد و شهر زشت و زشت­تر می­شود و کسی عین خیالش نیست.

جانم به لب رسیده از بس که شاهد فروپاشی ساختارهای فرهنگی، معنوی و کالبدی شهری در لاهیجانم و کسی از این سقوط و عقبگرد حرف نمی­زند یا کاری نمی­کند.

تاکنون پرهیزم از شرکت در مباحث بومی و محلی بیش از هرچیز، به سبب و به علت کارهایم بود. نبود وقت بهانه­ای کافی­ست. شرکت در مجادلات بومی، مجال و پیگیری و حوصله می­خواهد که هیچ­یک را ندارم اما راستش دیگر کارد به استخوانم رسیده است. از بس که آشکارا وادادگی و زشتکاری ساختار شهر را پُر لک و پیس کرده است.

من درگیر یک حس پایدار و پیوستة آزردگی از وضع سقوط شهرم هستم. این حس و حال نامش چیست؟ دردِ مستمر؟ شکستِ روح در محبس ابدیِ جسمی که کالبد شهرش هم خود قفس آزار مدام او شده است؟ ستمباریِ مکان که مکانت و هویت و خاطرات ترا دچار مخاطره کرده و آرامشت را ربوده؟ از بس که شاهد زشتی و فروپاشی و اغتشاشی؟ و نیز دلزدگی از غرولند و نق و نوق که دیگر سکة رایج این روزهاست؟ مدام از پیاده­روهای این شهر لعنتی که اینقدر، خانه و خودمانی و بهشت و سلام و صلح من بوده است عبور می­کنم. خیابانی را پشت سر می­نهم از خم و پیچ کوچه­ای می­گذرم و بر باد رفتن خانه­ای دیگر، به ول شدگیِ میدانی که از میدانِ نقش جهان اصفهان هم قدیمی­تر است به سیمای مغشوش و کالبد درهم­ریخته و زشت و پوست ورآماسیده و پُر لک پیس و جذامیِ شهر/مادری می­نگیرم که جلوی چشمِ تو، پیر و پیرتر و زشت و نفرت انگیز می­شود و گویی آزمایشگاه همة بی­سلیقگی و بدسلیقگی و تنزل و سقوط زیبایی­شناسی و اضمحلال خرد شهرسازی و آشفتگیِ مدیریتی و فقدان هر درک، اخلاق، عقلانیت، تدبیر، تخصص، سلیقه و استتیک و معماری و نیز نشان عدم انضباط و عدم حسابرسی و انتظام و فکر و عدم خلاقیت است.

در این وقت­ها، بیش­ از پیش به عظمت، معصومیت، یکه­بودن و بزرگیِ پیامبران، پاکان و خردمندان و حکیمان پی می­برم. آنان در جوامعی آنهمه آمیختة ستمبارگی و عقب ماندگی و جهالت و خشونت و ویرانگری و ظلم و نادانیِ قدرتمندان و خرافه و لاشعوری و اداره نادرست، چه رنج­ها که نمی­بردند. با اینهمه بردباری بزرگشان مایة تداوم و ایمان بود و همچنان بر حقیقت پای می­فشردند در آن تاریخ پُر از ظلمات!

n

عیب و ایراد اصلی قدرتمندان غیرمسئول از جایگاهشان، آن است که فکر می­کنند، همه کوراند و کراند و عوام­اند و نمی­فهمند و چون باوری هم به شعور لایزال الهی ندارند، خود نابینا و ناشنوایند و نمی­بینند، ذره ـ ذره اعمال نادرستشان بر جریدة عالم ثبت می­شود. و باید جواب سوال حق متعال را بدهند.

فعلاً من به هیچ چیز کار ندارم، جز به افراد مسئولِ شهر، در مورد نحوة ادارة لاهیجان.

نه قصد درس تاریخ تمدن لاهیجان و تمدنی چندین صدساله زندگی مدنی و فرهنگی آن دارم و نه منظورم گروکشی برای تخریب این دسته و فرابردن آن دستة دیگر است. حتی مردمشناسی تخریب شهر و بررسیِ ریشه­های تنزّل مدیریت شهری و استانداردها و معیارهای ادارة شهر نیست. من پرسشی ساده دارم. علی­رغم همة شرایط عمومیِ یکسان، یعنی زندگیِ شهرها در یک نظام سیاسی/اجتماعی، در یک شرایط کلی اقتصادی و به عنوان اجزای استان­های یک کشور، چرا و چگونه در شهرهایی، توجه به شهر و نحوة مدیریت آن حتی رضایتبخش و در شهرهایی کاملاً مأیوس کننده است.

چرا وقتی از خیابان­های کاشان و یزد عبور می­کنید، آنهمه موزونی و وحدت در حفظ پوستة هماهنگ شهر می­بینید، چرا در اصفهان خیابان­ها آنهمه تمیز است، چرا لنگرود و رودسر در این سال­های اخیر این جهش نوسازی را شاهد بوده است اما لاهیجان که گویی در معرض یک ارادة معکوس زیسته و تخریب همه سویه، میانمایگی، ویرانی، رها شدگی سراپای آن را در اشغال خود درآورده و جز لفاظی و حرّافی و جلسه و در عمل بدقوارگی بیشتر، ناتوانیِ آشکارتر و زشتیِ دامنگسترتر هیچ نمی­بینید. و چنان بی­مسئولیتیِ فراگیری را شاهدید که گویی هیچ حساب و کتابی در میان نیست، و همه چیز هجو و مهمل و جفنگ و مزّاح است.

لاهیجان ـ دستکم ـ در همة دوران از زندیه تا امروز، به ویژه از صفویه به بعد حتی در دوران مشروطه و خصوصاً دیکتاتوریِ پهلوی، علی­رغم همة فحش و فضیحتی که به آن مدیریت مدیران حکومتی می­دهیم، همواره در حال رشد معیارهای زندگی شهروندی بوده و شهر از هویت­ها خود دفاع کرده و مدام اتفاقات خوبی در ارتباط با بسط شهریگری از خدمات شهری تا آموزش و پرورش، بهبود کالبد شهر و پوستة شهر و سیمای شهر و ایجاد اتفاقات نو در آن رخ داده است.

اگرچه مدرنیزاسیون از بالا، همیشه بلای جان شهر بوده است، و اگرچه از دست رفتن منظری شهری وقتی از شرق ـ لنگرود و شیخانور ـ وارد لاهیجان می­شدی از خیلی پیش شروع شده است و در سمت چپ جاده نه زمانی طولانی قبل مسحورکننده­ترین دامنه کوه را تا شیطانکوه می­دیدی و گویی به اقیانوسی سبز و آغوش بازِ یک دریا طراوت دعوت می­شوی، به سبب همان ساخت و سازها و نوسازی نادرست، این مناظر از بین رفته است و خدا نبخشد کسانی را که همة سال­های اخیر کمترین توجهی به طبیعت کمیاب شهریِ لاهیجان و پیرامون آن نکردند و ثروت گرانبهایی را بدون ذره­ای تدبیر وا دادند تا به وسیلة ساختمان­های زشت بلعیده شود و هنوز هم خطر هولناک و جنون­آمیز ناببودی باغات چای حاشیة جادة قدیمی لاهیجان ـ شیخانور ادامه دارد.

با اینهمه اتفاقی که این روزها می­افتد تبدیل لاهیجان به یک فضای روستایی و «آستانه بازار» و افت و تنزل شهر، دردناک است. حواشی دیروز لاهیجان به سرعت هویت­های شهری­شان را می­گسترند. و چهرة قابل تحمل­تری می­گیرند در عوض لاهیجان بنا به سلیقة روستایی حضرات به یک بازار مکارة زشت بدل می­شود. باز می­گویم اگر به بام سبز رفتید، پلاستیک­ها و دکه­هایی که با چوب و چلک و گونی و کیسه ساخته شده و کوچکترین مدیریتو سلیقه و شعوری در برپایی­شان دیده نمی­شود، بنگرید. و توجه کنید چگونه یک سایت گردشگری تبدیل به چهارشنبه­بازار روستایی مهوع شده است. این انتقام میانمایگی و بی­فرهنگی از شهر لاهیجان است. من از عدم وجود ده­ها و صدها نهاد ضروری توسعة شهری حرف نمی­زنم در مقالة «خطاب به مردم لاهیجان» از آن سخن گفته­ام. حالا فقط دارم از ساده­ترین نکات؛ از رابطة پلاستیک و شهر حرف می­زنم.n

اصولاً توسعه یافتگی بیشترین کارکرد و نمود خود را در زندگی شهری نمایان می کند و کار جمعی بر مبنای خرد جمعی از عوامل مشخص توسعه یافتگی می­باشد. این عامل و شناسایی حقوق شهروندی آغاز حرکت به سوی توسعه است و این امر با هماهنگی نهادها و سازمانهای متناسب به پایداری رسیده و منجر به مدنیت می شود هرچه کارهای محوله نهادها و سازمانها بر اساس خردجمعی و مدیریت واحد صورت گیرد سرعت توسعه شهری بیشتر خواهد شد.

با وجود گذشت یک دهه از تشکیل شوراهای شهر و روستا پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مدیریت شهری همچنان از سازمانها و نهادهای تصمیم گیرنده فاصله داشته است چرا که متأسفانه باور حضور شوراها و اینکه می توان آن را به عنوان یک دولت محلی نگریست قابل تصور نیست. اگر به اختیارات شوراها افزوده شود گام­های خوبی در جهت سیاستهای دولت به عنوان دولت کوچک و مدرن برداشته خواهد شد و نیز شوراها و مدیریت شهری به عنوان دولتهای محلی بازوان دولت مرکزی خواهند بود.

و این امر میسر نخواهد شد مگر با افزایش اختیارات شوراها و به رسمیت شناختن جدی آن توسط دولت و قانونگذاران. مدیریت شهری کنونی با توجه به اصل هفتم قانون اساسی که صراحت دارد شوراهای اسلامی کشور یکی از ارکان تصمیم گیری و اداره امور کشورند و اگر چه به لحاظ تصمیمات سازمانی و اداره کشور دارای وظایف خاص خود هستند، ولی از نظر قانون اساسی و حق حاکمیت در طراز سایر ارکان حکومتی قرار می­گیرند و حتی دامنه اختیارات آنها به اندازه ای است که مسئولین دولتی موظف به رعایت تصمیمات آنها در حدود اختیاراتشان هستند ولی متأسفانه هنوز این امر محقق نگردیده.

اگر اختیارات؛ خدمات؛ درآمد و در یک کلام مدیریت ارگانها و سازمانهایی نظیر آب ـ فاضلاب ـ  گاز ـ برق ـ بیمه همگانی و حتی پلیس راهنمایی و امنیت در اختیار مدیریت واحد باشد و نیز مالیاتهای اخذ شده از مردم آن شهر توسط مدیریت شهری به همان شهر برگردد (که این امر در سازمانهای محلی دنیا متداول است) در آن صورت می توان مدیریت شهری موفق را پیش رو داشت و در آن صورت است که به مشارکت مردم نیز افزوده خواهد شد.

امروزه با توجه به اعتماد مردم به شوراها و مشارکت عمومی آنان در این بخش، انتظارات مردم نیز افزوده شده است و سطح این انتظار از شوراها و مدیریت شهری بالارفته است. با کاهش اختیارات شوراها عملاً شوراها بر خلاف میل و خواسته خود نمی تواند به رفع نیازهای شهر و شهروندان فایق آیند. چرا که وقتی نهادی خود قدرت کافی و لازم اجرایی نداشته باشد نمی تواند پشتوانه خوب و مدیریت واشراف کافی به نهاد دیگری داشته باشد.

شوراها سازمانی محلی می باشند که با داشتن شخصیت حقوقی مستقل، اختیار و صلاحیت اداره بخشی از امور و نیازمندیهای عمومی در حوزه مدیریت شهر را به عنوان نهادی ناظر و تصمیم گیرنده به عهده دارند و با وجود تجارب خوب یک دهه از خدمت رسانی آن هنوز نتوانسته است به مواردی که قانون اساسی برای آن پیش بینی کرده و حدود و اختیاراتی که مشخص نموده است دست یابد. اصل یکصدم، قانون تشکیل شوراها را به منظور پیشبرد سریع برنامه های اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی از طریق همکار ی مردم عنوان نموده است. ولی در اجرای قانون با وجود عدم ابزارهای موجود و مدیریت ناهمگون در جامعه دسترسی به این اصل بسیار دشوار خواهد بود.  

هر چند گام­هایی به این منظور برداشته شده است اما یقیناً کافی نیست و متأسفانه گاهی شاهد کاهش اختیارات شوراها توسط قانونگذار بوده ایم و حتی شوراها بعنوان یک تهدید تلقی می شوند امروز نیز که اعضای شوراهای شهر با وجود همه کاستی ها مسئولیت خطیر یک کار اجتماعی را به دوش گرفته اند در ابتدا خود نیز می بایست در جهت نهادینه شدن اختیارات شوراها تلاش نمایند. آشنایی دقیق با قوانین و مقررات، غیر سیاسی بودن شوراها، پرهیز از سطحی نگری، وقف خدمت شدن، افزایش اطلاعات، به کارگیری دانش روز  و فاکتورهایی نظیر آن می تواند به ظرفیت شوراها بیافزاید و در پی آن شورا نیز می بایست به تعالی و رسیدن به جامعه ای زیبا و عاری از استرس شهروندان کمر همت بربندند. امروز نیز پس از گذشت یک دهه از انجام وظیفه و سه دوره تجربه  وقت آن رسیده تا در اجرای قانون اساسی، مردم و سه قوای حاکم بر جامعه شوراهای اسلامی و یا مجالس محلی و مدیریت شهری را جدی بگیرند.n

* عضو شورای اسلامی شهرلاهیجان و رییس کمیسیون حقوقی و فرهنگی و اجتماعی

توجه به جایگاه شوراهای اسلامی و شناخت وظایف و تکالیف آنها از یک سو و شناسایی اختیارات و امکانات از دیگر سو در راستای دست یابی به اهداف مذکور در قانون اساسی با عملکرد مناسب بر اساس آیین نامه های اجرایی امری لازم و ضروری است و اینک که یک دهه از عمر شوراهای اسلامی شهر و روستا سپری شده یقیناً نتایج حاصله از ارزیابی عملکرد ها و روشن شدن نقاط ضعف و قوّت آنها می تواند برای ادامه ی راه در بستر مدیریت های محلّی مفید و مؤثر باشد.

در اصل هفتم قانون اساسی به طور کلّی شوراها از جمله شورای شهر از ارکان تصمیم گیری در اداره ی امور کشور تلقّی شده اند و نیز اصل یکصدم ، هدف از تشکیل شوراها را پیشبرد سریع برنامه های اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی از طریق مشارکت مردمی با توجه به مقتضیّات محلی دانسته است. بنابراین نباید شوراها یک مقام تشریفاتی تلقّی شوند و با عنایت به آموزه های دینی و نیز نظام اجرایی ما، مسؤولان باید تحلیل درستی از و ظیفه و جایگاه شوراها داشته باشند و شوراها را سدّ راه قلمداد نکنند و از صمیم قلب بپذیرند که تقویت و توانمندسازی شوراها و واگذاری تکالیف اجتماعی به آنها به نفع حاکمیّت سیاسی ایران است و در همین راستا، بیان مقام معظّم رهبری قابل توجه است که فرمودند:«مسؤولان محترم دولتی، شوراها را مشاور و امین خود بدانند و تا سرحدّ امکان به آنها در عمل به وظایف خود کمک کنند.»

آنچه مسلّم است با توجه به اهداف بلندی که در قانون اساسی برای تشکیل شوراها ذکر شده است، انتظارات مردم از شوراها در همه ی زمینه هاست و مسلّماً زمانی می توان پاسخگوی خواسته های گوناگون اجتماعی بود که حوزه ی اختیارات شوراها متناسب با حجم وظایف تعریف شده در قانون، ذیل آیین نامه های اجرایی نیز مشخّص شود و زمینه های لازم برای تحقّق مدیریت واحد شهری فراهم گردد تا شوراها در میدان عمل با چالش های متعدّد مواجه نشوند. در غیر این صورت به تجربه ثابت شده است که شوراها با دستان تقریباً بسته و فقدان اختیارات لازم و در صورت عدم همکاری و هماهنگی مشخّص و مدوّن سایر نهادهای موجود در شهر نمی توانند بر حجم عظیم مشکلات شهری فائق آیند و با عملکردی شفّاف و قانونمدار، اعتماد مردمی را جلب نموده و مورد وثوق جامعه قرار گیرند.

البتّه ناگفته پیداست با محقّق شدن زمینه های لازم یادشده، در صورتی که شوراها از ابتداء در انتخاباتی معقول، منطقی و دور از هرگونه امّا و اگرها شکل گیرند و منتخبین واقعی با رأی آگاهانه ی مردم در مصدر امر قرار گرفته و در تصمیم سازی ها و تصمیم گیری ها مصالح و منافع عامّه را بر خواسته های فردی و گروهی ترجیح دهند، آنگاه برآیند کارها مطلوب، اقدامات نتیجه بخش و چشم انداز آینده ی شوراها امیدوار کننده خواهد بود.

بنابراین انتظار آن است که شوراها با در نظر گرفتن سیاست های کلّی نظام که برخاسته از عزم و اراده ی ملّت است و نیز آگاهی از معضلات و امکانات، استعدادهای بالقوّه ی منطقه ی تحت مدیریت خود را کشف و شکوفا نموده و طرح های نوین و کارآمد را تدارک دیده و مرحله به مرحله در راستای تحقّق کامل آنها گام بردارد.

در اتّخاذ مواضع در زمینه های مختلف، شورا باید دقّت های لازم را داشته باشد و به دور از هرگونه تأخیر و تعجیل عمل نماید، زیرا هرگونه تأخیر را یا نمی توان جبران کرد و یا بسیار پر هزینه و وقت گیر خواهد بود. ضمناً عدم تأخیر به هیچ وجه به معنای عجولانه تصمیم گرفتن و غیر کارشناسانه عمل کردن نمی باشد.

در تنظیم قراردادها و پذیرش پیشنهادهای واصله، شورا باید اصولی عمل نماید و یقیناً ایجاد تسهیلات در امر سرمایه گذاری بخش خصوصی نباید به معنای سهل انگاری در تصمیم گیری ها بوده و واگذاری امتیازات، یک سویه باشد. باید ضمن استقبال از پیشنهادهای سرمایه گذاری در امور گوناگون حوزه ی شهری از نظرات صاحب نظران و متخصّصان در امور مختلف بهره جست چرا که اعضای شورا در همه ی زمینه ها دارای تخصّص نیستند ولی امنای مورد وثوق مردم باید در امور مربوط به شهروندان به گونه ای گام بردارند که هرچه بیشتر اعتماد عمومی را جلب نموده و اطمینان خاطر ایجاد کنند. توقّع از شورای شهر آن است که قسمت اعظم وقت و توان خود را معطوف و مصروف امور حیاتی و پراهمّیّتی نماید که آینده ی شهر و شهروندان وابسته به آنهاست.

نکته ی قابل ذکر آن که شورا یک نهاد سیاسی نیست بلکه یک نهاد اصیل اجتماعی است. امّا اگر مدیریّت مطلوبی بر آن اعمال نشود، می تواند مورد سوء استفاده ی افراد و یا جریانات سیاسی و سودجویان اجتماعی قرار گیرد. شوراها نباید کارکرد حزبی و باندی داشته باشند و زبان مشترک در روش و منش شورایی میثاقی جز قانون نیست و یک شورای خوب باید قانونمدار و مشارکت جو، کارآمد و پاسخگو بوده و شفّاف عمل نماید و اساساً شوراها باید کمک کار دولت باشند نه ابزار دست حکومت.

لازم به یادآوری است که در شرایط موجود نهادهای مختلف در شهرها با امور عامّه سر و کار دارند همچون شرکت های آب و فاضلاب، برق و گاز، ادارات بهداشت و محیط زیست و نهادهای مختلف فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، امّا تنها نهادی که مستقیماً زیر نظر شوراهاست، شهرداری ها می باشند آن هم با محدودیّت های متعدّد و حصر مالی ناشی از خودکفایی و وابستگی به عوارض محلّی و تا زمانی که درآمدی پایدار در سیستم اداری برای این نهاد تعریف و تأمین نشود و بسترهای لازم جهت هماهنگی و همکاری متقابل سایر نهادها با مدیریت شهری یعنی شوراها فراهم نگردد، پاسخ گویی به حجم عظیم انتظارات همچنان به عنوان یک معضل لاینحل برای شوراها باقی خواهد ماند.

نتیجه آنکه با فراهم شدن مقدّماتی از سوی مراجع ذیربط به عنوان بسترهای لازم برای انجام مطلوب وظایف شوراها و همچنین توجه و دقّت مردم شریف در تعیین افراد کاردان، کارآمد و امین و دلسوز برای شوراها به وقت انتخابات و نظارت مستمر بر عملکرد آنها و نیز همّت و مراقبت اعضای محترم شوراها در نوع تصمیم گیری ها و عملکردها خارج از تهدیدها و تطمیع ها آنگونه که اشاره شد، می توان وجود شوراها را در صورت استفاده ی شایسته از فرصت ها  و کاستن هرچه بیشتر چالش ها، مفید و مؤثر و چشم انداز آینده آن را روشن و امیدبخش تصوّر نمود و گرنه ... ومن ا... التّوفیق و علیه التّکلانn

*عضو و سخنگوی شورای اسلامی شهر لاهیجان

سوار دستی بر سبیل کشیده پس از لمحه­ای تأمل آغاز سخن نمود.

ـ صحیح است باید دهن هرزه­درایان را درید و انتشارات مفسدت­آمیز آن­ها را بلااثر نمود. الحمدالله اردو خوب، سپهسالاران امراء و جنگجویان رشید در نهایت سلامت و قدرت و قوت برای مدافعه از حقوق ولی­نعمت خود حاضر و آماده هستند و هیچ جای نگرانی نیست. قوای ظفرنمون ما هیچ­وقت از یک­مشت مزدوران کاسه­لیس باک ندارد و به آن­ها اجازة اندک تجاوزی هم نمی­دهند. البته باید عموم را به مراتب عظمت و قدرت قوای منصوره متوجه ساخته و به آن­ها بفهمانید تا سایة حضرت خان بر سر همه است باید فارغ­البال و آسوده زندگانی کرده، هیچ نوع هراسی از ظهور این­گونه وقایع در دل خود راه ندهند و مردمان آشوب­طلب فتنه­انگیز را بدون تردید و تأمل از لحاظ امنیت شهر و آسایش ساکنین آن باید دستگیر و حبس نموده و اشخاص طالح را از میان جماعات صالح خارج و دور ساخت. مخصوصاً من راه عبور خود را از این طرف قرار دادم که در این باب با داروغه صحبت کرده و متذکرش سازم که برای رفع تشویش اهالی قضایا را به اطلاع عامه برساند. حالا به تو مخصوصاً سفارش می­کنم که از طرف من این مطلب را به داروغه گفته و متوجهش نمایی که در اعمال این نظر و دستور کوتاهی و غفلت ننماید.

نایب داروغه سری به علامت اطاعت در انجام تعلیمات فرود آورده گفت:

البته به طوری که آن سرور مکرم دستور داده­اند اطاعت خواهد شد. آیا دیگر فرمایشی نیست؟

ـ خیر! دیگر مرا با شما کاری نیست. تصور می­کنم از منظور و مقصود من به خوبی اطلاع یافتی.

این بگفت و هی بر مرکب زده، نظرهای تحسین­آمیز عمال داروغه را در دنبال خود گذرانده با دو نفر متابعین خود به سوی قصر کارکیا خان احمد رهسپار گردید.

¾¾¾

قصر کارکیا خان احمد در بهترین نقطة شهر واقع و از اطراف محاط به دیوارهای بلند و برج بارویی مستحکم بوده و علی­الدوام عده­ای مستحفظ و پاسبان که از میان آحاد و افراد لشکر با دقت­های بسیار انتخاب می­گردیدند از داخل و خارج بروج قصر را حراست و صیانت می­نمودند و در این هنگام به سبب ظهور وقایع جدیده حفاظت قصر از صورت عادی خارج و بنا به دستور مشارالیه از نقطه­نظرِ رعایت حزم و احتیاط بر تعداد مستحفظین، خاصه تفنگچیان افزوده شده و همین مسأله موجب اضطراب و باعث خوف و هراس اهالی شهر گردیده بود. خلاصه وقتی که سواران فوق­الذکر وارد جلوخان قصر که با مشاعل فراوانی روشن بود گردیدند، چند قدم دورتر از مدخل قصر پیاده شدند. یکی از کشیک­چیان به مجرد این­که چشمش به سواران افتاد با شتاب به درب بزرگ قصر نزدیک شده و به صدای بلند مرادخان رییس مستحفظین قصر را از ورود عنایت بیگ رییس تفنگدران خاصه خبردار نمود. مرادخان که مردی چهارشانه و قوی­هیکل بود دوان ـ دوان جلو آمده پس از ادای احترامات با قیافة بشاش و مسرور خیرمقدم بگفت

ـ مرادخان! آیا حضرت خان در دارالإماره تشریف دارند و یا به اندرون رفته­اند؟

ـ درست اطلاع ندارم ولی چون از امروز صبح تا لحظة پیش تمام اوقات را در مصاحبت اعیان و رجال و علماء گذرانده­اند تصور می­کنم بسیار خسته شده و به اندرون تشریف برده باشند.

ـ ولی من لازم است قطعاً امشب به حضورشان رسیده عرایض خود را عرضه بدارم. من می­روم بلکه موفق شدم.

هر دو متفقاً وارد دالان طویل قصر که با قنادیل آویخته از سقف روشن بود گردیدند. مرادخان در دمِ در به جای خود توقف نموده و عنایت بیگ به سوی داخل قصر روان گردید. وقتی که از دالان عبور می­نمود قراولان و کشیکچیان که علامت رشادت و جلادت از سیمای آنان هویدا بود به فاصله­های معین، مرتب و منظم ایستاده و به مشارالیه احترام می­گذاشتند. عده­ای از آن­ها با شمشیر و خنجر و تبرزین مسلح بوده و عده­ای نیز تفنگ­های لوله­ بلندی روی دوش، دبه­های باروت در کمر آویخته داشتند. نفرات اخیر که معلوم بود جدیداً با این اسلحه آشنا شده­اند یک­نوع نخوت و غروری را به خرج سایر همکاران خود می­دادند.

عنایت بیگ دالان را درنوردیده وارد اولین محوطة وسیع قصر که از اشجار، مرکبات و باغچه­های مختلف­الشکل مملو از ازهار و ریاحین مزین بود گردید. طرز باغچه­بندی و انتظام خیابان­ها که با ریگ نرم و سفید مفروش بود از مواظبت و مراقبت دایمی باغبانان و سلیقة شاعرانة صاحب قصر حکایت می­نمود. فانوس­های فراوان که به گوشه و کنار آویخته بودند فضای باغ را روشن و نورانی نموده و قطرات شفاف باران هنوز روی برگ گل­های زیبا که تازه طراوت و رونقی به خود گرفته بودند با درخشندگی الماس­­گون جلب توجه می­نمود.

عنایت بیگ به سبب محرمیتی که در دربار کارکیا خان احمد حاصل کرده بود، اجازه داشت که در مواقع ضروری و لازم به استثنای حرمسرا در تمام عمارات بیرونی کارکیا خان احمد داخل شده، عرایض خود را به سمع وی برساند. مشارالیه سرگرم تخیلات بدون اندک توجهی به اطراف و جوانب و بدون این­که به سلام چند نفر مستخدمی که از کنار وی عبور نمودند جواب گوید خیابان وسیع مشجری را طر نموده از آن­جا به طرف راست پیچیده، وارد خیابان دیگری گشته و به سمت عمارت دوطبقه که در نهایت زیبایی و استحکام در انتهای آن ساخته شده بود، روآور شد. تابش روشنایی داخلی این عمارت الوان مختلفة شیشه­های رنگین اُرسی را که با مهارت و ظرافتی بسزا نجاری شده بود از خارج با جلوة غریبی منعکس می­ساخت. این بنا به عمارت خلوت موسوم و غالباً محل مشورت امنای دولت خان احمد بود. مشارالیه بیش­تر از شب­ها را با چند نفر از محارم خود ساعات متوالی در این عمارت می­گذرانیدند. نیات و مقاصد عجیب و غریب وی غالباً پس از خروج از این عمارت به ظهور می­پیوست. تصمیمات لایتغیر او که همواره موجب خوف و تشویش بسیاری از امرای همجوار می­گردید در این عمارت اتخاذ می­شد. بی­جهت نبود که عنایت بیگ مستقیماً بدون استفسار از مستخدمین به سوی این عمارت توجه نمود. او می­دانست که کارکیا خان احمد بنا به عادت قبل از رفتن به اندرون و استراحت برای رسیدگی به امور سری و محرمانة خود مدتی را در این محل می­گذراند. همین­که مشارالیه به اولین پلة تحتانی عمارت موصوف رسید بندهای ابریشمین کفش خود را گشوده و آن­را از پای به در آورده وارد سرسرا گردید. پیرمردی که چمباتمه روی قالی نشسته و به چرت زدن مشغول بود، ابداً احساس ورود عنایت بیگ را ننمود. مشارالیه آهسته نزدیک شده، دستی به شانه­اش گذاشت. پیرمرد تکانی خورده، هراسان از جای جسته و خیره ـ خیره به تازه­وارد نظر می­نمود. عاقبت عنایت بیگ را شناخته با احترام تحیت بگفت.

ـ حمزه بیگ! معلوم می­شود چند شب است که نخوابیده­ای

ـ همین قسم است که می­فرمایید. ولی بیش از همه گاهی تنهایی و سکوت ممد این حالت می­شود. خصوصاً که انسان به مرض پیری هم مبتلا باشد!

ـ خوب! حضرت خان کجا تشریف دارند. آیا کسی حضور مبارکشان شرفیاب است؟

ـ امروز از صبح تا ساعتی پیش در دارالإماره هنگامة غریبی بود؛ اعیان، اشراف، رجال لاینقطع به حضور رسیده و مرخص می­شدند. آخرین کسی که از حضور مبارکشان مرخص شد، هدایت قلی­خان داروغه بود. حالا ساعتی بیش نیست که به این­جا تشریف آورده به اطاق مخصوص ... بلی! به اطاق مخصوص خودشان رفته­اند و احدی را بار حضور نمی­دهند. در به روی خود بسته، مخصوصاً امر فرمودند که این­جا نشسته مواظب باشم حتی کسی از مستخدمین قصر نیز داخل نشود.

در بخشِ نخست کتاب باارزشِ «برگ­های جنگل» اثر پژوهشگرِ عالیقدر استاد ایرج افشار 92 نامه به چاپ رسیده است که در فاصلة 14 شوال سال 1332 قمری تا 11 صفر سال 1341 قمری نوشته شده است. نویسندگان این نامه­ها کسانی بودند که نمایندگی کارهای زراعتی یا تجارتی حاج حسین آقا امین­الضرب را در گیلان عهده­دار بودند. اهمیت این نامه­ها در این است که خواننده را به مشکلات زندگی روزمره و اوضاع و احوال بهم­ریختة آن سال­ها در گیلان و به خصوص در لاهیجان آشنا می­کند.

در خصوص میرزا کوچک­خان و قیام جنگلی­ها قضاوت­های بسیاری شده است. گروهی در تأیید آن و جمعی اگر نگوییم در نفی آن بلکه در نقد آن ملاحظاتی دارند. در این که شخص میرزاکوچک­خان جنگلی انسانی شجاع و میهن­پرست و آزادی­خواه و دشمن بیگانه و بیگانه­پرستان بود شکی نیست ولی قضاوت قاطع و روشن کردن در خصوص کل حوادث سال­های میرزاکوچک­خانی و نیز خود میرزا کار چندان آسانی نیست زیرا گاهی حوادث و رخدادهای آن سال­ها به اندازه­ای با نیات میرزاکوچک­خان و نهضتی که او رهبری­اش را به عهده داشت مغایر است که تعجبِ همراه با تأسفِ انسان را بر می­انگیزاند.

میرزا و نهضت جنگل نه تنها با مقاومت شدید و توطئه های حکام مستبد وقت مواجه بودند بلکه مهم­تر از آن فریبکاری­ها و سازش­های پشت پردة دو قدرت بزرگ خارجی وقت یعنی روسیه و بریتانیا که هرکدام در کشور ما خود را صاحب­اختیار و حق و حقوقی می­دانستند مواجه بود و چه بسا میرزاکوچک­خان اغلب فریب نقشه­های مزورانه آن­ها را می­خورد وقتی هم که متوجه می­شد دیگر کار از کار گذشته بود.

هر دو ابرقدرتِ یاد شده به تنها چیزی که می­اندیشیدند حفظ منافع نامشروعشان در میهن ما بود و در این مورد پایبند هیچ اصل اخلاقی و انسانی نبودند. به همین جهت وقتی دولت شوروی که میرزاکوچک­خان ساده دل چشم امید زیادی به آن بسته بود، منافع خود را در این می­بیند که از طرفداری و حمایت میرزا و قیام جنگلی­ها دست بردارد و با دولت ایران به سازش بپردازد بی­درنگ دست به این کار می­زند و رسماً به میرزا توصیه می­کند که با دولت مرکزی کنار بیاید و مانند او سازش نماید! با توجه به این­که دولت مرکزی دست نشاندة دولت بریتانیا بود می­توان نتیجه گرفت که این سیاست شوروی نسبت به میرزاکوچک­خان و نهضت جنگل در حقیقت نتیجة سازش پشت پردة دو قدرت جهانی فریبکار وقت یعنی روسیه شوروی و بریتانیا بوده است.

تاریخ میهن ما از این اتحاد ابرقدرت­های وقت علیه منافع و مردم ایران به دفعات شاهد بوده است و روشن­ترین آن وقوع کودتای ننگین 28 مرداد سال 1332 شمسی علیه حکومت ملی دکتر محمد مصدق از سوی انگلستان و آمریکا بود که دولت شوروی آشکارا با چشم بستن به روی آن تن به سازشی دیگر علیه مردم مظلوم ایران داد و با برگرداندن طلاهای ایران به حکومت کودتا دیگر جای هیچ تردیدی در این زمینه باقی نگذاشت. عوامل متعددی میرزاکوچک­خان و نهضت جنگل را از پای در آورد ولی کارسازترین آن­ها سازش پشت­پرده دو ابرقدرت بی­رحم وقت یعنی بریتانیا و روسیة شوروی بوده است.

در قسمت اول این نوشته به تعدادی از این نامه­ها که از سوی محمد جعفر کاظم اف (پسر حاج کاظم صراف اصفهانی) که در سال 1308 شمسی در تهران فوت نمود و نیز چند نامه از دیگر کارگزاران حاج حسین امین­الضرب اشاره خواهد شد. حاج محمد جعفر کاظم اف در آغاز نمایندة حاج حسین آقای امین­الضرب در هشترخان و مسکو بود و بعداً نمایندة او در رشت گردید.

اولین نامه تاریخ 14 شوال سال 1332 قمری را دارد. در این سال حکومت لاهیجان را شخصی به نام انتصارالسلطان دارد که گفته می­شد داماد فتح­الله اکبر بود. محمد جعفر کاظم­اف در این نامه نوشت: این حکومت (حکومت لاهیجان) به جز طرفداری از اتباع خارجه و اوامر مطاعة آگنت (امجدالسلطان) نمایندة قنسول روس ـ کاری ندارد ـ 96 پارچه از قراء لاهیجان در دست اتباع خارجه (روس­ها) است.

نامة دوم که به تاریخ 18 ذیحجة سال 1332 قمری نوشته شده است حکایت از این دارد که مردم لاهیجان نسبت به اوضاع نابسامان شهر و بخصوص از اعمالِ انتصارالسلطان حاکم لاهیجان به شدت ناراضی بوده­اند و سخن از: انقلابات لاهیجان و بستن دکاکین بازار و تحصن اهالی لاهیجان در مسجد جامع شهر و چهارپادشاه می­گوید.

نامة سوم یک تلگرام است و عنوانِ «تلگراف» دارد که شش روز بعد از نامة دوم در تاریخ 24 ذیحجه نوشته شده است: انقلاب. تمام اهالی (در) مسجد جامع (و) و چهارپادشاه متحصن، از اولیای امور عزل حکومت (انتصارالسلطان). خواستار ـ کاظم­اف.

در ضمن در این نامه اشاره­ای هم به جنگی که در آن زمان عثمانی­ها با روس­ها داشتند می­نماید و از عدم حمل مال­التجاره به بادکوبه اظهار نگرانی می­کند.

در نامة چهارم که در تاریخ 17 محرم سال 1333 قمری نوشته شده است آمده است که: سرانجام مردم معترضِ لاهیجان موفق به برکناری انتصارالسلطان می­شوند ... بعد از اقدامات تمام اهالی لاهیجان و تلگراف (تلگرام) اقدامی حضرت اشرف آقای مؤتمن­الملک رسید. دو روز فاصله حکومت معزول گردید و نوابِ والا شاهزاده بشیرالدوله ... به حکومت لاهیجان منصوب شد.

در نامة پنجم مورخ 19 ربیع­الاول سال 1333 قمری آمده است: «انقلابات بادکوبه و قفقاز امورات گیلان را هم درهم و برهم نموده است و مهاجرین بادکوبه و قفقاز، رشت و انزلی را پر نموده­اند. در این نامه باز خبر از قدغن شدن مال­التجاره از روسیه به ایران است و می­نویسد: قند و شکر و نفت و کبریت و سایر اجناس ترقی دارد. حمل برنج هم به روسیه از سوی تجار (ایرانی) منع شده است. برنج فی­الجمله تنزل و خریدار ندارد. اوضاع خیلی منقلب است.

در نامة ششم مورخ 9 ذیقعدة 1333 آمده است: اخبارات موحش از اطراف خیلی می­رسد و در این­که انقلابی عماًقریب خواهد شد شکی نیست ... باید منتظر بود. خداوند عاقبت را به خیر بگرداند.

در نامة هفتم مورخ اول جمادی­الاولی سال 1334 قمری، خبر حرکت حشمت­الدوله (حاکم گیلان) به طرفِ فومنات و ماسوله داده شد. هدف از این سفر را جلوگیری از جنگلی­ها ذکر کرده است.

در نامة شماره هشت مورخ 16 جمادی­الثانی سال 1334 قمری آمده است: به قدری هذه­السنه کار دهات مشکل گردیده است که در ظرف این هفت سال ندیده بودم. (از این نامه معلوم می­شود که محمد جعفر باقراف تا آن زمان مدت هفت سال بود که نمایندة حاج حسین امین­الضرب بود).

نبودِ نوغان رعایا را بی­بضاعت و بی­زندگانی و بی­قوت نموده (است). بعضی به واسطة عدم تأدیة مال­الجاره و بعضی به واسطة کثرت بدهکاری به ارباب و نداشتنِ قوتِ لایموت فرار کرده­اند ... از دهِ سردار منصور پنجاه کوچ رفته­اند. از قرار سردار منصور به همین جهت به گیلان آمده بود.

در نامة شماره 9 مورخ 26 جمادی­الثانی 1334 قمری خبر عزل حشمت­الدوله از حکومت گیلان و انتصاب سردار معتمد به جای او داده شده است. منتها تأکید شد که سردار معتمد ظاهراً به کفالت تعیین شده است و قرار است آصف­الدوله به جای او منصوب شود.

در نامة شمارة ده مورخ 14 رجب سال 1334 قمری آمده است: حضرت اشرف آصف­الدوله به حکم­رانی گیلان وراد گردیدند. و اضافه می­کند که او (محمد جعفر کاظم­اف) با او ملاقات نموده است.

در جوفِ نامة یازدهم مورخ 29 شعبان سال 1334 قمری نامه­ای از میرزا احمدخان که یکی از منشی­ها و سرپرست قسمتی از املاک حاج حسین آقا امین­الضرب در گیلان بود دیده می­شود که در آن میرزا احمدخان خطاب به آقا محمدجعفر کاظم اف نوشته شده است: «یوم قبل دستخطی از حضرت اشرف والا شاهزاده بشیرالدوله (حکمران لاهیجان) زیارت گردید که مرقوم فرموده بودند: پانزده رأس اسب از جهت حمل و نقل قورخانة قشون سیاره دولتی که از طرف تنکابن ورود به لاهیجان می­نمایند و باید به طرف رشت اعزام نمایند لازم است ... الساعه با رعایای رودپشت در مذاکره هستم شاید هشت رأس اسب چهارپاداری فراهم و فرستاده شود. مبادا مجدداً مأمور بیاید (نشان از شدت خوف از مأمورین دولت).

در نامة دوازدهم، مورخ 16 رمضان سال 1334 قمری، باز سخن از اجحافی است که مأمورین دولت در حق مردم روا می­دارند. از مفاد نامه بر می­آید که امیراقتدار ـ سرکردة اردوی سیار به لاهیجان و رشت برای رفتن به فومن و دفع جنگلی­ها آمده بود. در این نامه آمده است: «در ورود لاهیجان نهایت بی­اعتدالی در حق اهالی لاهیجان و مالکین نمودند. از شاهزاده بشیرالدوله حکمران (لاهیجان) و آقای اگنط (امجدالسلطان) چهل و چهار تومان از بابت کرایة مال (اسب) به دهاتِ حضرت مستطاب اجل عالی (منظور حاج حسین آقا امین الضرب است) تحمیل گردید». منتها این تحمیل به او نبوده است بلکه تحمیل به رعایای املاک او بوده است زیرا در ادامة نامه آمده است: میرزا احمدخان (شغل او در بالا اشاره شد) هم تحمیل به (رعایای) رودپشت نموده دریافت (نمود) و به حضرت حکمران لاهیجان بشیرالدوله رسانید. سپس در این نامه اضافه می­کند: از طرف سردار اقتدار ده نفر سوار رفته­اند به خانة آقا محمدجواد اصفهانی و به اسم نمایندگی و املاک حضرت مستطاب اجل عالی پنجاه تومان دریافت داشته­اند ... دولت علّیة علاج فاسد را می­خواهد به اسد نماید. خداوند به فریاد مخلوق بیچاره برسد.

در نامة شمارة سیزده مورخ 2 شوال سال 1334 قمری، خبر از بروز ناخوشی در دهات و متواری شدن ساکنان دهات به خصوص در ناحیة حسن­کیاده و لشت­نشاء که ناخوشی شیوع داشته است و مباشرین همه فرار نمودند و عدة زیادی هم در حسن­کیاده تلف شده و می­شوند. سپس از قلّتِ آب ششگل و ناخوشی که در آن­جا بروز نموده است یاد می­کند.

در نامة شمارة 14 مورخ 24 محرم سال 1335 قمری از اختلاف بین ضرغام­السلطنه (امیر مقتدر) در طالش و برادرهایش خبر می­دهد. در این نامه همچنین از خوف و پریشانی از جنگلی­ها یاد شدهاست، و می­نویسد: تمام مال­الاجارة کسما را از حضرت اشرف سردار منصور و سردار معتمد و حضرت اجل آقای حاجی معین­الملک را گرفته و مباشرین آن­ها را هم در مرکز ملقب به اسلامی حبس هستند. بازار کسماء را جنگلی­ها آتش زده­اند و اردویی از طرف روس­ها به سرکردگی مفاخرالملک به طرفِ کسماء رفت. مفاخرالملک و پنج نفر دیگر کشته شدند.

نامة شمارة پانزده مورخ 20 صفر 1335 قمری فرم تلگرام دارد و در آن آمده است: مفاخرالملک آن هم که در جنگ جنگلی­ها کشته شد.

در نامة شمارة 16 مورخ 29 ربیع­الثانی 1335 آمده است: ... از طرف انزلی جنگلی­های شاندرمن و ماسال را اشغال و تمام برنج­های محلی را با بقایای رعایا گرفته (اند). حالیه کسی نمی­تواند رفت و آمد نماید. در ضمن مالِ حاجی سید ابراهیم مستأجرِ املاک مرحوم حاجی امین­التجار را هم جنگلی­ها بردند و او را در طاهرگوراب حبس دارند.

نامة شورای 17 مورخ هشتم جمادی­اولای سال 1335 قمری نامه­ای است از عزیزالسلطنه (مریم خانم). (گویا دختر حاج امین­الضرب و همسر محمدخان اکبر بود). در این نامه آمده است که از طرف میرزاکوچک­خان مبلغ ده هزار تومان از سردار معتمد رشتی گرفته­اند ... سردار گرفتار دست جنگلی­ها هستند ... هرچه املاک آن طرف دارند میرزا کوچک­خان ضبط کرده است.

نامة شمارة 18 نامه­ای است از آقای محمد حسن اصفهانی برادرزادة حاج محمدعلی امین­التجار ـ مورخ 26 جمادی­الثانی سال 1335 قمری در این نامه آمده است: ... چاکر به حاجی احمد خان کسمایی که یک نفر از سرکرده­های جنگلی­هاست پیغام دادم که مقدمه این طور است. جواب داد: اجاره نامة خودتان را برداشته بیایید پیش من بقیة مدت اجارة خود را منتقل نمایید به من و مال­الاجارة سنواتی را سال به سال بگویید ... اوضاع در نقاط مختلف گیلان همچنان ناآرام و مالکین به هیچوجه احساس امنیت نمی­کنند.

در همین ایام اتفاق مهمی رخ می­دهد که در تاریخ جنگل بارها به عناوین مختلف به آن اشاره شده است و در خصوص درست و نادرست بودن آن و نفع و یا ضرر داشتن آن برای جنگلی­ها مطالب مختلفی نوشته شده است. شرح مختصر آن اتفاق از سوی ابوالقاسم خان مباشر حسن­کیاده در نامة شمارة 19 این مجموعه مورخ 24 شعبان 1335 قمری که در جوف نامة اول رمضان سال 1335 قمری آقای محمد جعفر کاظم­اف بود به شرح زیر آمده است: ضمناً امروز پنجشنبه بود. واقعه­ای در لشت­نشاء واقع گردید. بعد از تحقیقات صحیح لازم گردید به عرض برسانم. ... پنجشنبه اذان صبح چهل نفر از برادران جنگل دور عمارت امین­الدوله را گرفته شلیک می­کنند. هوا که روشن شد ریخته (ند) اندرون. خود حاجی امین­الدوله را گرفته حبس می­نمایند. شاهزاده بصیر خاقان (نایب­الحکومة لشت نشاء) لخت فرار نمود و معلوم نیست کجا فرار می­کند ... دو نفر هم در این بین مقتول می­شوند یکی قزاقِ دولت که لشت­نشاء بوده و یکی هم از برادران شهید می­شود. الساعه که دو ساعت از نیمه شب می­رود قاصد رسید امین­الدوله سی هزارتومان داد قبول نکرده در کمال افتضاح آقا را امروز غروب بردند. آقای امیرآقا خانِ صاحب نخورده (؟) و آقای آقا سید آقاجان از طرفِ حضراتِ اخوان به دارالحکومه نشسته به عرض و داد مردم می­رسند. حاجی میرزا محمدرضا و حاجی شیخ محمد تقی را هم بردند.

نامة شمارة 20 مورخ 28 شعبان 1335 قمری نامه­ای است از آقا محمد حسن­خان اصفهانی برادرزاده محمدعلی امین­التجار. در این نامه آمده است: اخبارات جدید که لازم استبه عرض برسانم که مسبوق و با اطلاع باشید این است که: در یوم 22 شهر شعبان­المعظم آقا میرزا کوچک­خان که از سرکرده­های جنگلی­هاست با چهل نفر پیاده برای دستگیر کردن امین­الدوله وارد لشت­نشاء می­شوند. اول طلوع فجر ورود می­نمایند در منزل و اطاق خواب مشارالیه او را با حاجی محمدرضا وکیل انجمن سابق رشت و حاجی محمدتقی وکیل­الشریعه دستگیر می­نمایند و بعد از زدوخورد دو نفر هم از طرفین کشته می­شوند. مال (اسب) حاضر می­نمایند و با کمال تسلط و قوت قلب آن­ها را سوار کرده از راه خارج آن­ها را به مرکز خودشان در فومن ورود می­دهند و آن­ها را محبوس می­نمایند.

روز جمعة گذشته هم در سبزه میدان رشت از حزب همان جنگلی­ها سه نفر ناطق نطق کردند و در اول نطق آن­ها این مسأله را بیان کردند که امین­الدوله مرحوم در چند سال قبل چهل و چهار پارچه دهات لشت­نشاء را از ناصرالدین شاه به عوض پنج هزار تومان مواجب خودش قبول و فرمان صادر نموده بود و تا حال هرچه حاصل بوده است برده و حالیه حزب دموکرات که طرفدار ملت و دولت است دهات مزبور را از تصرف امین­الدوله حالیه خارج کرده­ایم که مابعدها ابداً به او مدخلیت ندارد و دهات مزبور مال ملت است. عایدات او باید در صندوق مالیه دولت جمع و به مخارجات لازمة ملت و دولت برسد. حاضرین به غایبین بگویند اشخاصی که املاک آن­ها را امین­الدولة مرحوم و حالیه به قوة جبریه و غیره تصرف کرده و برده است اسناد خود را بیاورند به مرکز ارایه دهند. املاک آن­ها به آن­ها مسترد خواهد شد. (پایان بخش اول اول نامه­ها)

منبع: برگ­های جنگل ـ ایرج افشار ـ نشر فرزان ـ سال 1380

برای دختران چایکار آن روزها که عطر موهایشان خیال باد را آشفته می­کند.

یادش به خیر آن روزها، بهار، از این­که نزدیک امتحانات نهایی هستیم خوشحال بودم. و این خوشحالی بیش از آنکه برای برای نزدیک شدن تعطیلات تابستانه باشد برای عطر چای بود که در شهرمان می­پیچید.

در بسیاری از شهرها بهار خود را با سبز شدن درختان لخت و گل دادن گلدان­های کوچک نشان می­دهد اما بهار شهر من پیش از آنکه خودش را به شهر برساند عطر چای را به دست باد می­سپارد تا نوید آمدنش باشد.

آن روزها اینگونه بود. امروز بهار شهر من مریض است؟! حالش خوب نیست.

گاهی خیلی دیر می­آید و گاهی باد یادش می­رود پیغامِ آمدنش را بیاورد.

قصة آشنایی شهر من با چای قصة عاشقانة قدیمی است.

می­گویند سال­ها پیش مردی بود مسافر، محمد میرزا نام، که در روزی در هند، در بهار، عطر چای، خیال عاشقش را برای همیشه آشفته کرد.

می­گویند ردِ باد را گرفت و و رفت. به دامنه­ای رسید که در آن زنان دامن پُر از عطر چای می­کردند.

سال­ها گذشت و من، یونس، نوادة لاهیجان، فرزند چای، سوار سرویس داوود آقا، استیشن سبز، کوچه پسکوچه­های لاهیجان، انتظار آمدن بچه­ها و عطر چای که همراه ما بود هر روز تا مدرسه، تا خانه، و عطرش سبزتر بود حتی از استیشن سبز رنگ داوود آقا.

شهر شلوغ بود، ماشین­های بزرگ در کار جابه­جا کردن کوه زنبیل چای با مردانی، زنانی که دستهاشان بزرگ بود، بزرگتر بود حتی از دست­های ...

کارخانه­های باز، سقف­های سالم، کوره­های روشن و دودکش­های بلند.

آن روزها عطر چای، درون مشام شهر تزریق می­شد و کارگران مشغول کارند. کشاورز زنبیل برگ سبز چای را با مشتی کاغذ سبز تعویض می­کند.

بازار جان می­گیرد و روستایی هر آن­چه را که ماه­ها بود در انتظارش بود: کودک عروسکش را، مادربزرگ دوای نسخة قدیمی­اش را و مادر قند و شکر می­گیرد.

اما پدر؛ امسال او برای خودش چیزی نمی­خواهد. برای دخترش عروسی می­گیرد. و باز هم چند سال دیگر گذشت کارگران دیگر مشغول به کار نیستند. بازار جان نمی­گیرد و کشاورزان تک محصولی چای بسیارشان حتی دیگر کشاورز نیستند.

باغ­های زیادی به جنگل تبدیل شد. باغ­های زیادی دیگر باغ نیستند.

بچه­های چایکار عازم کلانشهرها شدند و در شهرهای صنعتی مشغول کارند و آن­هایی که ماندند رمقی برایشان نمانده. در واقع آن­ها فرزندان چای هستند.

بسیاری از کارخانجات موجود در شهر تعطیل شدند.

برخی به مناطق چای­خیز منتقل شده و برخی با خاک یکسان.

تعداد معدودی از کارخانجاتی که آن روزها در شهر مشغول به کار بودند، فعالند.

سال 1379 به یکباره صنعت از انحصار دولت خارج و سازمان چای به صورت نیمه تعطیل درآمد. از آن پس هرج و مرج عجیبی دامنگیر چایکاران و کارخانه­داران گردید. بسیاری از کارگران بی­کار شدند.

از سویی دیگر واردات بی­رویة چای خارجی که هنوز هم ادامه دارد، سبب شد تا ذائقة مردم تغییر یابد. تولید سالانة چای خشک به کمتر از نصف در مقایسه با دو دهه قبل کاهش یافت. اوج اتفاقات ناگوار سال 1383 بود که هیچ ارگانی حمایت از کشاورزان را بر عهده نگرفت.

کارخانجاتی که حدود ده سال هیچگونه تسهیلاتی بابت تنخواه گردان دریافت ننموده­اند، به مرز ورشکستگی رسیدند و دچار صدمات اقتصادی فراوان شدند از آن پس کشاورزان مجبور شدند کود شیمیایی را با هزینة شخصی خریداری نمایند و هیچگونه تسهیلانی دریافت نداشتند.

در این دوران به دلیل مشکلات اقتصادی کارخانجات مجبور شدند چای خشک را به قیمت کمتر از خرید یک کیلو برگ سبز چای (ثمن بخس) بفروشند و این بستری شد برای رشد انگلی به نام دلال. دلال­ها با سوءاستفاده از وضعیت بد چایکاران و کارخانجات دست به سودای عظیمی زده و یک­شبه به قیمت به خاک نشستن عدة بسیاری ره صد ساله پیموده، صاحب ثروت­های بادآورده شدند.

آن­ها با افزودن رنگ و اسانس­های شیمیایی به چای داخلی و بسته­بندی آن چای­ها به فرم و شکل چای خارجی، رنگ از رخسار آن برداشته و محصول داخلی را به عنوان محصول خارجی به مصرف­کننده می­فروختند با این کار چای خشک داخلی بسیار از قیمت واقعیِ خود فاصله گرفته و صدمات جبران­ناپذیری به پیکرة صنعت چای وارد گردید که آثار سوء برجا مانده را اکنون نیز می­توان مشاهده نمود.

به دلیل سوءمدیریت در صنعت چای، در طول سا­ل­ها، هزاران تن چای خشک در انبارهای دولتی و خصوصی انباشت گردیده و درصدی از آن­ها غیرقابل شرب می­باشند.

آن روزها رفتند و این روزها می­روند. ما ماندیم و ارثیة محمد میرزا، دامن خالی از چای و سرنوشت نامعلوم نوادگان لاهیجان.

از محمد میرزا مقبره­ای مانده و از چای میدانی.

به راستی چه آینده­ای در انتظار این محصول است؟!

چه کسی باید پاسخگوی اینهمه زیان باشد؟

لاهیجان شهر چای و کلوچه است و مردمی که شهرشان را دوست دارند نگران آیندة نامعلوم این محصول استراتژیک هستند و نسبت به آن دیدگاهی تعصب­گونه دارند.

به امید روزی که شاهد باشیم صنعت چای و چایکاری به ثبات رسیده و زحمات بی­شائبة کسانی که به هر شکل در این راستا از جان و مال خود گذشتند، بی­ثمر نماند.

*مدیر کارخانة تعطیلِ «حقیقت چای»